İstanbul'da Bir Mısır Anıtı: Dikilitaş

İstanbul Sultanahmet Meydanı'nda bulunan Dikilitaş, İ.Ö. 1450‘ye doğru Amon Ra’nın “Per” adı verilen kutsal evi Karnak için III. Tutmosis tarafından yaptırılan dikilitaşlardan biridir. Doğu Roma’yı yani Bizans’ı kuran I. Constantinus, kendi adını verdiği başkent Konstantinopolis’in meydanlarını, egemenliği altında bulundurduğu ülkelerden gönderilen anıt, heykel gibi sanat eserleriyle süslemekteydi. Bizans imparatoru, Karnak tapınağındaki III. Tutmosis'in diktiği iki dikilitaştan birini Roma'ya diğerini Constantinepolis'e götürülmek üzere İskenderiye Limanı‘na getirtmiş ancak sağlığında Dikilitaş'ı hipodroma dikilememiştir. Dikilitaş, Teb’den İskenderiye’ye taşındıktan sonra, İstanbul’a gönderilmek için uzun bir zaman bu kentte bekletilmişti.

III . Tutmosis Dikilitaşının İstanbul’a ne zaman ve nasıl gönderildiği tam olarak bilinmemekle beraber, Marcellinus Comes’in tarihinde ve Dikilitaş’ın altındaki kitâbede, bu eski Mısır anıtının İmparator Julianus’tan sonra tahta geçen Bizans imparatoru I. Theodosius’un (379-395) hükümdarlık dönemine rastlayan 390 yılında, Konstantinopolis hipodromunun orta yerindeki spinaya dikildiği belirtilmiştir. Dikildiği günden beri aynı yerde duran İstanbul’daki III. Tutmosis Dikilitaşı; Paris, Roma, Londra ve New York gibi dünyanın öteki büyük kentlerinde bulunan beş büyük eski Mısır dikilitaşından bir tanesidir.

Pembe granitten yapılmış anıtın tepesindeki piramit şeklinde yontulmuş ucun alt tarafında firavun III. Tutmosis’in tanrı Amon-Ra ile karşılıklı el ele tutuştukları, onun altında da Mısır’ın koruyucu tanrısı şahin başlı Horus'un tasviri görülür.

Yaklaşık 20 metre yüksekliğindeki bu anıtın alt kısmındaki hiyerogliflerin tam ortadan kesilmiş olduğu dikkate alındığında, ilk halinin daha yüksek olduğu anlaşılır. Günümüze kalmış kısmının aslının üçte ikisi olduğu sanılmaktadır.

Dikilitaşın dört yüzünde de yukarıdan aşağıya doğru yazılmış hiyerogliflerde: “Ebedilikte hayat ve devamlılık sahibi; Yukarı ve Aşağı Mısır’ın kralı; her şeye hayat, ebedilik, tat veren Amon-Ra’nın oğlu; gerçeklerin tanrıçası Maat’ın taçlandırdığı Tutmosis’in, tanrıların kralı; gökyüzünün mutlak sahibi tanrı babası için iki ülkenin tahtı Karnak’ta, tepesi elektrum kaplı pembe granitten bu yüksek dikilitaşı diktirdiği ve ülkesinin güney sınırlarının dünyanın bir ucuna; kuzey sınırlarının da Mezopotamya’ya kadar genişletilmesinde kendisine yardımcı olduğu için bu anıtı yaptırdığı...." anlatılmaktadır.

Bizanslılar tarafından 50 cm. yüksekliğinde bronzdan yapılmış dört büyük takoz ile büyük mermer bir kaidenin üzerine oturtulmuş Dikilitaşın en alt bölümündeki yüzlerde Yunanca ve Latince yazılmış iki yazıt ile Dikilitaş’ın yerine dikilişini ve hipodromda yapılan araba yarış larını gösteren kabartmalar yer almaktadır. Özellikle anıtın dikilişini gösteren tasvir; o dönemin teknolojisi konusunda ayrıntılı fikir veren oldukça kıymetli bilgiler içerir. Yazıtlardan Yunanca olan metnin tercümesi şöyledir: “Uzun zamandan beri toprak üzerinde bütün ağırlığı ile yatan dört yüzlü bu direği dikmek cüreti sadece İmparator Theodosius’a kısmet oldu. Bu işi başarmak için Proclus’u yardıma çağırdı ve taş ancak otuz iki günde yerine dikilebildi.” Latince metinse taşın ağzından yazılmış olup: “Önceleri direnmiştim; fakat yüce efendimizin emirlerine itaat ederek, yenilen tiranlar üzerinde zafer çelengini taşımam gerekti. Her şey Theodosius ve onun kesintisiz sülalesine boyun eğiyor. Bana da galip geldiler ve reis Proclus’un idaresi altında otuz günde yükselmeye mecbur oldum.” yazmaktadır.

6 metre yüksekliğindeki büyük mermer kaidenin dört yüzündeki kabartmalar yer alır. Kaidenin kuzeydoğu cephesinde İmparator I.Theodosius, tahtına ortak yaptığı II. Valentinianus, oğulları Arcadius ve Honorius İmparatorluk Locasında araba yarışlarını seyrederken görülür. Alttaki şeritte, I. Theodosius tahtında otururken bir yanında II. Valentinianus diğer yanında iki oğlu ile birlikte diz çökmüş elçilerin sunduğu armağanları kabul etmektedir. Altta ve üstte togalı figürler yer almakta ve üsttekilerin kalkanlı oldukları görülmektedir.

Kaidenin güneydoğu cephesinde İmparator I. Theodosius locasında oğullarıyla birlikte ayakta durmakta ve elinde yarışçılardan kazanana ödül olarak vermek üzere bir çelenk tutarken görülmektedir. Altta üç sıra bulunmaktadır. En altta müzik yapan grup, bu sıranın üstünde de hipodromdaki seyirciler oldukları düşünülen iki sıra halinde baş figürleri görülmektedir. Diğer iki yüzde de , imparator kemerli bir loca içinde yanında maiyetinde ve sarayın ileri gelenleriyle oyunları izlemektedir. Alttaki bölümde de seyirciler büyük bir heyecanla oyunları takip etmektedir.

Kaide kabartmalarında İmparator I. Theodosius‘un yanında görülen kişilerin kimler olduğu konusunda uzun yıllar tartışma konusu olmuştur. Önceleri kaidenin Dikilitaştan önceleri hazırlandığı ve dolayısıyla burada I. Constantinus ile oğullarının tasvir edildikleri de iddia edilmiş, fakat kabartmaların Dikilitaş dikildikten sonra kaidenin güneydoğu cephesinin işlendiği anlaşılmıştır. Araştırmacılar, kuzeydoğu cephede I. Theodosius, II. Valentinianus, oğulları Arcadius ve Honorius ve yeğeni Serena‘nın oğlu Eucherius‘un tasvir edildikleri ileri sürmüştür. Bununla birlikte; 1982 yılında kaidenin Türk ve İslam Eserleri Müzesi‘ne bakan kuzeybatı cephesindeki kabartmayı yeniden inceleyen J. Ch. Balty, locadaki kişileri seyirciye göre soldan sağa Honorius, Arcadius, I. Theodosius ve II. Valentinianus olarak yorumlamış, loca dışında soldaki iki kişinin Tatianus ile oğlu Proclos, sağdaki ilk kişinin ise Rufinus olduğunu ileri sürmüştür.

Bizans'ın en önemli yapılarından biri olan Hipodrom'un ortasındaki yedi anıttan biri olan Dikilitaş, kaidesindeki kabartmaların dönemin eğlence hayatı, kıyafetleri ile yönetim anlayışını anlatması bakımından değerli bir kültürel mirastır.

Kaynaklar

·       Semavi Eyice. "En Yaşlı İstanbul Vatandaşı Dikilitaş", İlgi, 1985, S. 45, s. 18–23

·       Nahit Yıldırım. "Contantinepolis Hipodromu" üksek Lisans Tezi, 2013, Selçuk Üniversitesi SosyalBilimler Enstitüsü, Konya.

·       Taner Kara. "İstanbul Hipodromu, Mimarlık Tarihi İçerisindeki Yeri ve Önemi", Yüksek Lisans Tezi, 2010, Trakya Üniversitesi Fen Bilimler Enstitüsü, Edirne.

·       Doğan Kuban. Atmeydanı, (Ekrem Işın). Hipodrom/Atmeydanı. İstanbul: Pera Müzesi Yayınları, 2010, II, 17– 31.

·       Cyril Mango. Konstantinopolis Hipodromu‘nun Tarihçesi. (Brigitte Pitarakis). Hipodrom/Atmeydanı. İstanbul: Pera Müzesi Yayınları, 2010, I, 36–43

·       Wolfgang Müller Wiener. İstanbul‘un Tarihi Topografyası–17. Yüzyıl Başlarına Kadar Byzantion, Konstantinopolis, İstanbul, 2001, (1. Baskı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları

·       Hülya Tezcan. "Topkapı Sarayı‘nın ve Çevresinin Bizans Devri Arkeolojisi", Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları, 1988, İstanbul.

·       Erdem Yücel. "Bizans Devrinde Hipodrom", Arkitekt No:1, 1966, s.84–86.

·       Alıntı Filiz Akin

·       Yayın Tarihi 11 Mart 2019

İlginizi Çekebilir

Zeus ve Hera’nın Tutkulu Aşkı ❤

14 Şubat, hani şu hepimizin hakkında trilyonlarca olumsuz fikri olduğu, ancak yine de es geçemediğimiz, çiçeklerle böceklerle gözümüze sokulan malum gün aslında öyle romantik bir
Devamını Oku...

Tripolis Antik Kenti, 2 bin yıllık Roma Dönemi Pazar yeri.

Tripolis Antik Kenti, 2 Bin Yıllık Roma Dönemi Pazar yeri. Pazar yerindeki buluntular, Buldan ilçesindeki Tripolis Antik kentinin milattan sonra önemli bir ticaret merkezi olduğunu oraya
Devamını Oku...

Ortodoks Bulgarlar Paskalya'yı kutluyor

Hıristiyan âlemi Paskalya’yı kutluyor. Ancak Paskalya‘nın kutlanış biçimi, adet ve gelenekler, ülkeden ülkeye, bölgeden bölgeye farklılık gösteriyor. Tarihi, ayın durumuna göre
Devamını Oku...

Urmahlullu

Urmahlullu (“Aslan-Adam”): Asur Mitolojisi'nde görünen koruyucu bir ruhtur. Gururlu ve estetiktir. Yunan Mitoloji'sindeki Centaur'a benzer. Urmahlullu, bir erkeğin üst bedeninden oluşurken,
Devamını Oku...

Şaman Maskesi

Şaman ritüellerinin en önemli parçalarındandır. Şaman kelimesi Tunguz’cadır. Türkçe Kam Baba biçiminde de kullanılır. Şaman maskeleri Ata Şamanların ruhlarının ikamet ettiği
Devamını Oku...

İyilik

İyilik, yola düşen, yoldan toplanan bir şey değildir. Tesadüfen ele geçen bir şey değildir. İnsan iyiliği ancak başka bir insandan
Devamını Oku...

Alevi-Bektaşiler’de On İki Hizmet Sahipleri

Bu oniki kişinin İmam soyundan olduğu söylenir. Bunların içinde Hasan Hüseyin’den başkası bizce bilinmemekle birlikte Selman’ın da hiç ilgisi yoktur. Ancak, Bektaşilikte Selmani diye
Devamını Oku...

Kraliçe Nefertiti ve Kral Tutankamon

Vakti vardıysa aşkın, onu beklemeliydi genç olmak yetmiyordu fayrap sevişmek için halbuki aşk, başka ne olsundu hayatın mazereti demedim dilimin ucuna gelen her ne ise vay ki
Devamını Oku...

Osmanlı - Türk Mutfak Kültürü

Piknik, İstanbul gibi bir beton yığınında yaşamıyorsanız hafta sonu hayatınıza renk katabilecek güzel bir etkinlik. Bugün olduğu gibi dün de oldukça revaçta imiş. Biz de bu
Devamını Oku...

Tek Renk Sırlı Kâse

Desenleri kobalt mavisi ve siyah renkte turkuaz zemin üzerine çizilmiş, şeffaf renkte sırlı seramik kâse. Kâsenin iki yanında bulunan iki atlı arasında meyveleri olan bir ağaç
Devamını Oku...

Edirne Sabun Sanayi ve Tic. Ltd. ?ti. A: Yeni Sanayi Sitesi 11/B Blok No.4

– Edirne T: 0(284) 236 31 37


Popüler

Anadolu'da Türk Siyasi Birliğinin Sağlanması

Osmanlı Devleti Balkanlarda üstünlük kazandığı dönemde, Anadolu’da siyasi birlik henüz sağlanamamıştı. Anadolu’daki Türk
Devamını Oku...


Yunus Emre Hangi dönemde yaşamıştır?

Hayatı ve şahsiyeti hakkında pek az şey bilinen Yunus Emre 1240 yılında Orta Anadolu havzasında doğup yaşamış ve 1320 yılında
Devamını Oku...


Gelin Koçu Getirme Âdeti

Nişanlı Kıza Gelin Koçu Getirme Âdeti diğer bir adıyla “gelin koçu” âdetini paylaşacağız bugün. Kurban bayramı yaklaşırken pek
Devamını Oku...


İstanbul'un Dağları Hangileridir?

İstanbul'da ki Dağların Adları Nelerdir? İstanbul il sınırları içinde yüksek dağlar yoktur. Dağlar 1000 metre nin altındadır. En
Devamını Oku...


Çimpe Kalesi'nin Alınmasının Önemi

Çimpe kalesi, Balkan topraklarının Güneydoğu kıyısında Gelibolu’da bulunmaktadır. Bu kale 14. yüzyılın ortalarında yani 1352 yılında
Devamını Oku...



Toplam Makale: 7662 Toplam Görüntülenme: 3555744

Pano

Balkanlar

Edirne

Haftanın Kitabı